Trudno byłoby w Polsce obecnie znaleźć farmaceutę, który nie słyszał o opiece farmaceutycznej, szczególnie jeśli jest czynnym zawodowo aptekarzem, który aktywnie podnosi swoje kwalifikacje zawodowe podczas szkoleń ciągłych. Obecnie wśród programów szkoleń ciągłych zatwierdzono kilka programów kursów obejmujących zarówno ogólne zagadnienia z zakresu opieki (kurs Podstawy Opieki Farmaceutycznej), jak i zasady prowadzenia opieki w wybranych schorzeniach przewlekłych (np. astma i POChP, nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca). Od kilku już lat pisze się o opiece w czasopismach skierowanych do farmaceutów i organizuje konferencje dotyczącego tej problematyki. Jednak pomimo tych wielu słów, które powiedziano i napisano o opiece, pozostaje ona wciąż w praktyce zagadnieniem marginalnym.

Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki podjęła więc w tym roku, w ramach badania ankietowego, próbę uzyskania odpowiedzi na pytanie dlaczego tak się dzieje. Ogółem do 205 aptek ogólnodostępnych z Krakowa i Wieliczki, co stanowi ok. 71% ogółu aptek w tym regionie i ok. 2% polskich aptek, przekazano 430 ankiet z prośbą o ich wypełnienie. 87,5% farmaceutów oddało wypełnione ankiety. W ankietach poproszono o zaznaczenie i uszeregowanie (w kolejności od najważniejszej do najmniej ważnej) trzech spośród podanych barier, które powodują, że farmaceuta obecnie nie prowadzi opieki farmaceutycznej w swojej aptece. W ankiecie wymieniono następujące bariery: 

■   nie ma podstaw prawnych

■   prowadzenie opieki nie jest moim obowiązkiem

■   brakuje czasu na rozmowę z pacjentem

■   ‪w aptece nie ma miejsca do swobodnej rozmowy z pacjentem

■   jestem niedostatecznie przygotowany/a merytoryczne

■  ‪obawiam się przyjęcia odpowiedzialności za farmakoterapię pacjentów

■  ‪obawiam się naruszenia kompetencji lekarza

■  ‪nie mam programu komputerowego do dokumentowania opieki

■  ‪konieczność dokumentowania procesu opieki

■  ‪prowadzenie opieki nie jest dodatkowo finansowane

■  ‪z innych powodów, jakich ………………………………………………………  

Farmaceuci najczęściej wskazywali „brak odpowiedniego miejsca do rozmowy z pacjentem” (n=173, 15.3%), „brak czasu na rozmowę” (12.9%; n=146), „brak programu komputerowego” (11.9%, n=135), przypisując im wagę, odpowiednio: 379, 354 i 235 pkt.

Wymienione bariery należą do tych, których usunięcie wymaga zmian organizacyjnych w aptece. Żadne nakazy prawne ani wytyczne nie mogą zmusić farmaceutów do podjęcia prowadzenia opieki farmaceutycznej. Zmiany organizacyjne w aptece muszą więc zmierzać w kierunku dostosowania infrastruktury apteki do dłuższych spotkań z pacjentem (przygotowanie odpowiedniego miejsca) oraz zmiany zakresu obowiązków poszczególnych pracowników, co da farmaceucie czas na przygotowanie się do spotkań z pacjentem i ich prowadzenie. Ostatnia z barier, o której wspominali farmaceuci (brak programu komputerowego) została rozwiązana przez zespół Pracowni Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki, który w ramach programu FONTiC przygotował i wdrożył aplikację internetową do dokumentowania opieki farmaceutycznej, aplikacja udostępniania jest nieodpłatnie wszystkim aptekarzom, którzy zgłaszają się do udziału w naszym programie naukowo-szkoleniowym (więcej informacji na stronie www.font.edu.pl).

Pozostaje więc pytanie jak wiele aptek prowadzi obecnie opiekę farmaceutyczną zgodnie z jej, przyjętą w polskim prawie, definicją. Do pierwszego w Polsce projektu obejmujące wdrażanie opieki farmaceutycznej (program FONT – Farmaceutyczna Opieka w Nadciśnieniu Tętniczym) w roku 2005 zgłosiło się ogółem 55 aptek z Krakowa i okolic, projekt objął 95 farmaceutów. Apteki rozlosowano do grupy badanej (28 aptek i 44 farmaceutów), której zadaniem było prowadzenie opieki i kontrolnej (27 aptek i 51 farmaceutów), których zadaniem było świadczenie standardowych usług farmaceutycznych. Farmaceuci z grupy badanej objęli opieką 32 pacjentów, a farmaceuci z grupy kontrolnej włączyli do programu 56 pacjentów. W ramach opieki farmaceutycznej zadaniem farmaceutów było spotykanie się co najmniej raz w miesiącu (przez 12 miesięcy) z każdym z zakwalifikowanych pacjentów. Podczas spotkań należało monitorować farmakoterapię pacjenta, w celu wykrycia i rozwiązania problemów lekowych. Pełne dane z programu, obejmujące wymagana liczbę wizyt oraz wszystkie przewidziane w programie dokumenty (ankiety, wywiady) przekazało tylko 9 aptek w odniesieniu do 19 pacjentów. Pomimo małej grupy pacjentów wyniki programu potwierdziły, że stałe nadzorowanie farmakoterapii pacjenta może przynieść pozytywne efekty, w postaci poprawy wskaźników klinicznych (ciśnienie tętnicze) oraz wiedzy pacjentów.

W programie FONTiC, który jest kontynuacją poprzedniego projektu, zrezygnowano z grupy kontrolnej i podjęto decyzję o stałym naborze aptek do projektu. W chwili wprowadzania programu informacje o możliwości dołączenia do niego przekazano mailem do wszystkich farmaceutów korzystających z portalu e-duk@cja. Po pierwszej informacji do programu zgłosiło się ok. 70 aptek i ponad 90 zatrudnionych w nich farmaceutów. Każdy z aptekarzy otrzymał maila z zasadami udziału w programie i poproszony został o odesłanie podpisanej przez właściciela lub kierownika apteki, zgody apteki na udział w programie. Po dopełnieniu tej formalności farmaceuci byli zapraszani do udziału w kursie internetowym prowadzonym za pośrednictwem portalu e-duk@cja. Spośród wszystkich zaproszonych na kurs osób do grudnia 2009 testy zaliczyło 20 osób, które uzyskały dostęp do bazy i mogą prowadzić opiekę. W tej chwili tego typu działania prowadzi dopiero 3 farmaceutów, którzy objęli dotychczas opieką 6 pacjentów. To zbyt mała grupa by można było ocenić skuteczność tej formy usług farmaceutycznych.

Bardzo niewiele aptek prowadzi w Polsce opiekę farmaceutyczną zgodnie z jej definicją w ustawie o Izbach Aptekarskich, wiele jednak osób, z którymi spotykam się podczas szkoleń ciągłych wskazuje opiekę jako istotny element swojej działalności zawodowej, twierdząc że opiekują się pacjentami. Opiekowanie się pacjentem nie jest jednak tym samym co prowadzenie dla niego opieki farmaceutycznej. Doradzanie pacjentowi, które w rzeczywistości jest postrzegane przez farmaceutów jako opiekowanie się pacjentem, jest tylko jednym z elementów procesu zwanego opieką farmaceutyczną. W ramach opieki, farmaceuta ma bowiem również obowiązek dobrać pacjentowi odpowiedni lek OTC oraz przekazać mu wszystkie niezbędne informacje, dzięki którym lek będzie stosowany bezpiecznie. W procesie opieki farmaceutycznej doradztwo farmaceutyczne jest znacznie prostsze i szybsze niż w odniesieniu do przypadkowego pacjenta pojawiającego się w aptece, farmaceuta posiada bowiem ogromny zasób informacji dotyczących pacjenta, zna jego problemy zdrowotne, wie jakie leki stosuje przewlekle i zna jego zwyczaje w zakresie stosowania się do zaleceń. Wszystko to w znacznym stopniu skraca czas wywiadu i zwiększa szansę wyboru najlepszego leku dla tego pacjenta.

Ponieważ opieka farmaceutyczna wciąż pozostaje dla większości aptek w sferze planów, a nie działań, pojawia się pytanie co rzeczywiście stoi na przeszkodzie w jej wprowadzaniu. Jakich narzędzi brakuje farmaceutom by mogli zacząć ją świadczyć dla swoich pacjentów? Jakie zmiany w prawie muszą się pojawić? I jakie zmiany w postrzeganiu zawodu i roli farmaceuty w systemie zdrowotnym są konieczne? Odpowiedzi na te pytania muszą udzielić sobie sami zainteresowani prowadzeniem opieki farmaceuci, bo to oni będą prowadzić opiekę farmaceutyczną i oni muszą być do niej przekonani.

Wydaje się, że obecnie w Polsce wiele już zrobiono, aby ułatwić farmaceutom prowadzenie opieki. Wszystkie Wydziały Farmaceutyczne przyjęły pewien ujednolicony schemat nauczania tych zagadnień. Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomniki Wydziału Farmaceutycznego CM UJ przekazała nieodpłatnie, do celów dydaktycznych, wszystkim Wydziałom Farmaceutycznym w Polsce, aplikację do dokumentowania opieki farmaceutycznej, tę samą z której korzystają farmaceuci w programie FONTiC.  Prawie wszystkie jednostki szkolące farmaceutów oferują kursy z zakresu opieki farmaceutycznej. Odbywają się konferencje poświęcone tym zagadnieniom. Teraz tylko każdy z farmaceutów musi sam sobie odpowiedzieć na pytanie czy chce wprowadzić opiekę farmaceutyczną i kiedy chce to zrobić. Informacje jak i od czego zacząć łatwo znaleźć m.in. w Aptekarzu Polskim.  

Wszystkie osoby, które chciałyby zgłosić się do udziału w programie FONTiC albo pragną podzielić się swoimi uwagami dotyczącymi barier we wprowadzaniu opieki farmaceutycznej do aptek proszę o kontakt: askowron@cm-uj.krakow.pl.  

dr n.farm.AgnieszkaSkowron                                                                                                                                                                                                             Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki                                                                                                                                                         Katedry Toksykologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego